Wat is hoofdelijke aansprakelijkheid?

De hoofdregel in het Nederlandse recht is dat schuldenaren ieder voor een gelijk deel aansprakelijk zijn. Hoofdelijkheid is de uitzondering, maar wel een uitzondering die vaker voorkomt dan ondernemers verwachten. Zij ontstaat wanneer de wet dat bepaalt, wanneer partijen het afspreken, of wanneer de prestatie zich niet laat splitsen.

Het gevolg werkt eenzijdig in het voordeel van de schuldeiser. Werken drie partijen samen aan een opdracht en gaat er iets mis, dan hoeft de opdrachtgever niet uit te zoeken wie welk deel van de fout heeft gemaakt. Hij spreekt de partij aan die het beste verhaal biedt, en dat is in de praktijk de partij met de meeste liquiditeit of de beste verzekering, niet per se de partij die de fout maakte.

Wie betaalt, staat daarna aan het begin van een tweede traject. Het regresrecht geeft hem een vordering op de andere schuldenaren voor hun aandeel. Dat aandeel volgt uit hun onderlinge verhouding, en daar zit het probleem: is die verhouding nergens vastgelegd, dan wordt zij pas achteraf ingevuld. Is een van de anderen inmiddels failliet, dan draagt de betalende partij dat deel zelf. Hoofdelijkheid verschuift daarmee niet alleen het incassorisico maar ook het insolventierisico van de schuldeiser naar de schuldenaren onderling.

In contracten duikt hoofdelijkheid op drie plaatsen op. In samenwerkingsverbanden en bouwcombinaties, waar de opdrachtgever standaard bedingt dat alle deelnemers voor de volledige opdracht aanspreekbaar zijn. In concernverband, waar een moedermaatschappij zich naast haar dochter verbindt. En bij contractoverdracht, waar de overdragende partij vaak hoofdelijk verbonden blijft voor de nakoming door de nieuwe partij.

Voor een MKB-bedrijf dat als kleinste deelnemer instapt, is dat de plek waar het scheefloopt. Wie voor 15 procent meedoet aan een project van 800.000 euro, tekent bij hoofdelijkheid voor het geheel. Een interne verdelingsafspraak tussen de deelnemers verandert daar richting de opdrachtgever niets aan, want hoofdelijkheid werkt naar buiten toe. Wat die afspraak wel bepaalt, is of je het betaalde bedrag ooit terugziet.

De praktische begrenzing zit daarom zelden in het schrappen van de hoofdelijkheid, want dat lukt bij een serieuze opdrachtgever nauwelijks. Zij zit in drie andere afspraken: een aansprakelijkheidsplafond dat uitdrukkelijk ook op de hoofdelijke verbondenheid ziet, een schriftelijke draagplichtregeling tussen de deelnemende partijen, en zekerheid van je medeschuldenaren voor hun aandeel in de vorm van een bankgarantie of een concerngarantie.

Hoofdelijke aansprakelijkheid is een risico dat volledig in de tekst zit en nergens in de prijs. Het staat in een enkele zin, verandert niets aan het werk dat je uitvoert, en vermenigvuldigt het bedrag waarvoor je kunt worden aangesproken.

Daarmee is het precies het type bepaling dat verloren gaat in het versiebeheer. Ironclad (2025) stelt vast dat 92 procent van de fouten in contractbeheer menselijke fouten zijn en niet gebreken in de afspraken zelf. Een hoofdelijkheidsbepaling die in de eerste versie is weggeonderhandeld en in de derde versie stilzwijgend terugkomt, is zo een fout.

Voor het MKB komt daar de omvangsvraag bij. Hoofdelijkheid maakt de kleinste deelnemer aan een project even aanspreekbaar als de grootste, terwijl zijn balans dat niet kan dragen. Voordat je meetekent hoort daarom de vraag op tafel of het maximale bedrag waarvoor je aanspreekbaar bent in verhouding staat tot wat je aan die opdracht verdient.